Educatief Kinderproject

Kinderproject over het Orgel (2009-2020)

Van 2009 tot 2020 (Corona uitbraak) organiseerde het Haags Orgel Kontakt (HOK) een zelf ontwikkeld en geschreven educatief project voor de basisschool.

In de visie van het Haags Orgel Kontakt (HOK) is educatie een belangrijk onderdeel van de doelstelling van het HOK: ‘het bevorderen van de orgelcultuur’ (art. 2 Statuten HOK). Daarom zet het HOK zich in om het orgel – als uniek muziekinstrument – en de orgelcultuur – als belangrijk (klinkend) erfgoed – te promoten en toegankelijker te maken. Het bassischoolproject is primair bedoeld voor groep 6. Het doel van het project is om kinderen op de basisschool in aanraking te laten komen met een, vaak onbekend en daardoor onbemind, instrument als het orgel en de orgelcultuur. In die zin sluit het project aan bij de doelstellingen van het HOK. De hoop is het project weer op te kunnen starten.

Het project bestaat uit:

• Het lesboekje voor in de klas (‘Muziek uit een gebouw’ – het orgel)
• Werk- (invul)bladen per hoofdstuk
• Antwoordbladen per hoofdstuk
• Een toelichting voor de leerkracht
• Een gastles in de klas door het HOK-projectteam
• Een excursie naar het orgel in de Kloosterkerk

Onderaan deze pagina’s staat een sectie met referenties naar o.a. downloads, lesmaterialen, impressies, nieuwsberichten en verslagen van de succesvolle kinderprojecten.

Lesboekje

Het lesboekje ‘Muziek uit een gebouw’ – het orgel (evenals het overige lesmateriaal geschreven door HOK-secretaris Henk Barnhard) beschrijft op begrijpelijke wijze de belevenissen van drie Haagse jongens – Marten, Ahmed en Yamal – die ‘toevallig’ in de Kloosterkerk terechtkomen en daar organist ‘meneer Jos’ ontmoeten.

In het verhaal vertelt hij over het ontstaan, de geschiedenis en de werking van het orgel en laat hij het instrument horen. Het boekje is rijk voorzien van afbeeldingen en foto’s en wordt ondersteund door werk- en antwoordbladen en een woordenlijst.

• Werk- en antwoordbladen
  • De werkbladen bevatten vragen per hoofdstuk. De antwoordbladen (achter in het boekje) geven de juiste antwoorden, aangevuld met extra informatie en beeldmateriaal.
• Moeilijke woordenlijst
  • Achter in het boekje is een woordenlijst opgenomen waarin gebruikte (orgel)termen worden verklaard.
• Toelichting leerkracht
  • Voor de leerkracht is een aparte toelichting beschikbaar waarin de lesstof verder wordt verdiept.

Gastles en excursie

Foto: Henk Barnhard geeft les aan een basisschool groep 6 klas

Tijdens de gastles maken de kinderen en leerkracht kennis met het project. Aan de hand van een PowerPointpresentatie wordt uitgelegd wat een pijporgel is en hoe het is ontstaan. Ook maken de leerlingen kennis met het HOK-educatieteam.

Tijdens de excursie in de Kloosterkerk beleven de kinderen het lesverhaal in de praktijk. Zij ontmoeten ‘meneer Jos’ (van der Kooy), die hen het orgel laat zien en horen. In kleine groepen gaan zij naar het orgel en mogen zelf ervaren hoe het is om erop te spelen.

De andere groep leert met ‘meester Henk’ (Barnhard), met behulp van een demonstratie-orgeltje van Flentrop Orgelbouw en diverse orgelpijpen, hoe een orgel werkt en hoe het wordt gebouwd. Na circa 30 minuten wordt er gewisseld.

Klik hier voor de videolink met een impressie van een excursie in de Kloosterkerk. Onderaan deze pagina’s staat een sectie met referenties naar o.a. downloads, lesmaterialen, impressies, nieuwsberichten en verslagen van de succesvolle kinderprojecten.

Kinderproject praktische uitvoering

Ieder jaar nemen 6 tot 9 lesgroepen deel aan het project en vinden er op 3 tot 4 maandagochtenden excursies plaats, doorgaans in maart en april.

Het project startte in 2009 met één school. Op basis van deze pilot is het project verder ontwikkeld en uitgegroeid tot een jaarlijks terugkerend programma.Daarbij wordt samengewerkt met het Koorenhuis, Centrum voor Kunst en Cultuur in Den Haag, met name voor coördinatie en kennisoverdracht. Deze samenwerking wordt als zeer succesvol en prettig ervaren.

Het lesmateriaal is specifiek afgestemd op groep 6 (10-jarigen). Jaarlijks nemen meerdere basisscholen deel.

Demo-orgeltje (Flentrop)

Foto’s: ‘demo-orgeltje’ van Flentrop Orgelbouw

Bij het ‘Educatief orgelproject voor de basisschool’ wordt gebruik gemaakt van een ‘demo-orgeltje’ van Flentrop Orgelbouw. Bij dit echt werkende instrument is goed te zien (en te volgen) hoe de mechanische werking van een sleeplade-orgel functioneert. Het orgeltje heeft een klavier van 12 toetsen (c–b) en drie registers van ieder 12 metalen pijpen:

• Prestant 2’
• Holpijp 2’ (gedekt)
• Prestant 1’

De orgelpijpen zijn vervaardigd uit een tin-loodlegering. Het orgeltje heeft een open opstelling. De toets-tractuur (toetsmechaniek) en het registermechaniek zijn zichtbaar, zodat precies te volgen is wat er gebeurt wanneer een toets wordt ingedrukt of een register wordt uitgetrokken. Ook de voorslag (dekplaat) van de ventielkast en de toon-cancellen zijn transparant uitgevoerd. Hierdoor is zichtbaar hoe de ventielen werken en hoe de orgelwind naar de pijpen wordt geleid.

Daarnaast is de werking van de registerslepen zichtbaar: dit zijn bewegende latten in de windlade met gaten onder iedere pijp, die open of dicht geschoven kunnen worden zodat een register wel of niet klinkt. De windvoorziening gebeurt door een elektrische windmotor onder in het orgeltje. De orgelwind is de lucht die nodig is om de pijpen te laten klinken. Hoewel het orgeltje een beperkte omvang heeft, is alles op ware grootte uitgevoerd en werkt het precies zoals een volledig pijporgel. Door het ontbreken van een orgelkas zijn alle onderdelen goed zichtbaar.

De speelmogelijkheden zijn door de beperkte omvang klein, maar de educatieve waarde is groot: de werking van het orgel wordt direct inzichtelijk. De bijbehorende orgelpijpen worden aangeleverd in een pijpenkist, waarin alle pijpen en pijpenroosters passen. Voor gebruik worden de pijpen op de juiste plaats op de windlade geplaatst en na gebruik weer opgeborgen. Het demo-orgeltje wordt jaarlijks voor de duur van het project kosteloos in bruikleen gesteld door Flentrop Orgelbouw. Het HOK-educatieteam verzorgt zelf het transport van en naar de vestiging in Zaandam.

Orgellied in HOK Kinderproject

Orgelkids is de naam van een educatief project, bedoeld om kinderen kennis te laten maken met het pijporgel. Het project is gestart in 2009 in Nederland en richt zich op erfgoededucatie en muziekonderwijs. (Wikipedia)

Een orgelproject met kinderen? Daar hoort natuurlijk een orgellied bij! Onze Vlaamse orgelfans wisten daar wel raad mee. Karolien Schuurmans schreef de tekst van een echt orgellied en Bart Wuilmus componeerde de melodie. Het lied wordt gezongen door kinderkoor De Piccolo’s uit Neerpelt (Belgie), onder leiding van Philipp Baeken, met Bart Wuilmus aan het orgel. In het onderstaande filmpje is naast het koor bovendien stap voor stap te zien hoe het Doe-orgel wordt gebouwd.

In 2019 is het educatieteam van het HOK begonnen het orgellied ook ‘in te passen’ in het educatieve orgelproject voor de basisschool. Aan de deelnemende scholen is gevraagd om het lied met de leerlingen in te studeren, zodat het tijdens de excursie naar de Kloosterkerk meegezongen kan worden onder begeleiding van het orgel. Dit bleek voor iedereen een hele leuke ervaring.

De tekst van het Orgellied

Fluit, prestant, trompet, schalmei,
veel registers op een rij.
Al die klanken bij elkaar,
het klinkt heel mooi, echt waar.

Witte, zwarte toetsen, registers en pedalen.
Heel veel pijpjes; duizenden, van hout en van metalen.
Samen in een grote kast die heel mooi is versierd,
Koningin der instrumenten, ’t orgel wordt gevierd!

Fluit, prestant, trompet, schalmei,
veel registers op een rij.
Al die klanken bij elkaar,
het klinkt heel mooi, echt waar.

Maar al die pijpjes kunnen niet vanzelf aan ’t spreken gaan.
Daarom treden we allemaal de blaasbalgen aan.
Trappen, pompen, zweten en dan met een diepe zucht…
Alle pijpjes krijgen dan hun welverdiende lucht.

Fluit, prestant, trompet, schalmei,
veel registers op een rij.
Al die klanken bij elkaar,
het klinkt heel mooi, echt waar.

Het lied in de klas, thuis of waar dan ook zingen? Onderaan deze pagina staat een link naar de downloads waar de bladmuziek aan is toegevoegd.

Nationale interesse en media

Foto’s: Met ‘meneer Jos’ rond de klavieren van het orgel… en met ‘meester Henk’ met orgelpijpen in de crypte.

Ook buiten Den Haag is belangstelling voor het hok-kinderproject voor basisscholen. Dit leidde tot demonstraties, gastlessen en de opzet van een vergelijkbaar project in de Grote Kerk van Overschie. Het project kreeg aandacht in onder andere NotaBene (KVOK), De Orgelvriend en het Reformatorisch Dagblad.

Ter ondersteuning van het project is een educatieve CD ontwikkeld, waarop Henk Barnhard in gesprek gaat met ‘meneer Jos’ van der Kooy. De CD bevat muziekvoorbeelden en uitleg en werd opgenomen in de Westerkerk in Amsterdam. Deze wordt gratis verstrekt aan deelnemende scholen.

Kinderproject is kostenloos

Het project is opgeschort / herstart verwacht

Deelname aan het project is kosteloos. Lesmateriaal en excursies worden door het HOK gratis aangeboden en de inzet van het projectteam gebeurt op vrijwillige basis, met vergoeding van onkosten. Het project wordt mogelijk gemaakt door steun van de Gemeente Den Haag en bijdragen van onder andere Stichting Boschuysen, Debman Foundation, het Lydia Vroegindeweij Fonds en Fonds 1818. Zolang deze ondersteuning blijft bestaan, zet het HOK het project voort.

Project opgeschort

In 2020 werd het kinderproject helaas onderbroken door de uitbraak van de coronacrisis. Aanvankelijk werd verwacht dat het project later dat jaar alsnog kon worden hervat en werden hiervoor, in overleg met scholen en de coördinerende organisatie KOO, al voorbereidingen getroffen. Door aanhoudende en aangescherpte maatregelen, waaronder een lockdown, bleek dit niet haalbaar. Ook in 2021 en 2022 was voortzetting niet mogelijk, mede doordat scholen te maken kregen met leerachterstanden en beperkte ruimte voor aanvullende activiteiten.

Het project is thans opgeschort, met de intentie om indien mogelijk eens het opnieuw te starten. Het HOK-bestuur en het educatieteam hopen het project te hervatten, zodat nieuwe generaties kennis kunnen blijven maken met het pijporgel – een indrukwekkend en veelzijdig instrument dat het verdient om gehoord en begrepen te worden.

Laatste update januari 2024: Voor de meest actuele status van het project vragen wij u contact op te nemen met HOK.

Downloads, impressies en meer

Hieronder links naar o.a. downloads, lesmaterialen, impressies, nieuwsberichten en verslagen van jaargangen van het succesvolle educatieve kinderproject over het orgel. Hierbij maken wij u graag ook attent op deze uitzending van School-TV. Een educatieve uitzending die HOK-vaak toont tijdens haar eductatieve projecten voor kinderen.